Nông sản Việt: Chuyển mình hay mãi cảnh 'nô dịch' vì tư duy bán thô?

Xuất khẩu nông sản Việt Nam đang tăng trưởng ấn tượng, tuy nhiên, theo các chuyên gia, việc chỉ tập trung xuất nguyên liệu thô mà không làm sản phẩm tinh, không áp dụng công nghệ, chính là con đường khiến nông sản Việt mãi phụ thuộc. Bên cạnh đó, các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, đang đối mặt với vô số rủi ro và bối rối trước "ma trận" tiêu chuẩn quốc tế.

Đây là nội dung chính được các chuyên gia mổ xẻ tại hội thảo “Thị trường và xu hướng xuất khẩu nông sản” do Câu lạc bộ Doanh nông Việt Nam tổ chức ngày 7/11 tại TP.HCM.

Việc chỉ tập trung xuất nguyên liệu thô khiến nông sản Việt mãi phụ thuộc.

Bức tranh sáng tối của xuất khẩu nông sản

Theo TS Lê Phong Hải, Phó chủ tịch CLB Doanh Nông Việt Nam, điểm sáng lớn nhất là các ngành hàng trái cây. Sầu riêng tiếp tục tăng trưởng bùng nổ, 9 tháng đầu năm 2025, xuất khẩu sầu riêng đông lạnh tăng gần 130% về giá trị, đạt kim ngạch hơn 2 tỷ USD. Ước tính đến hết tháng 10, con số này là 3,2 tỷ USD, gần bằng cả năm 2024.

Ngành chuối cũng ghi nhận tăng trưởng ấn tượng, tăng gần 55% trong 6 tháng đầu năm, đạt 233 triệu USD. Đáng chú ý, Việt Nam đã vượt qua Philippines để trở thành nhà cung cấp chuối lớn nhất cho thị trường Trung Quốc. Cùng với đó, chanh dây cũng tăng trưởng tốt và bưởi vừa có tin vui khi chính thức được công bố xuất khẩu sang Úc.

Tuy nhiên, đằng sau những con số ấn tượng là hàng loạt điểm yếu cố hữu và thách thức khổng lồ. Ông Hải chỉ rõ, sản xuất của Việt Nam vẫn mang nặng tính thời vụ, công nghệ sau thu hoạch yếu kém, tư duy quản lý vận hành còn yếu, và tình trạng lạm dụng hóa chất bảo vệ thực vật vẫn diễn ra.

TS Lê Phong Hải - Phó chủ tịch CLB Doanh Nông Việt Nam.

Thách thức lớn nhất hiện nay là việc đáp ứng các tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm. Rủi ro đến từ mọi phía: từ dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng, đến các rào cản pháp lý thay đổi liên tục.

"Năm 2024, Việt Nam nhận 114 cảnh báo từ EU, tăng gấp đôi so với 2023. Chỉ gần hai tháng đầu năm 2025, EU đã gửi 16 cảnh báo. Các quy định thay đổi liên tục, đòi hỏi doanh nghiệp phải cập nhật không ngừng", TS Hải cho biết.

Trò…ma: 'Trộn' mã vùng trồng và sai lầm kỹ thuật

Đi sâu vào vấn đề chất lượng, các chuyên gia chỉ ra rằng nhiều sai sót đến từ chính nội tại của doanh nghiệp và quy trình quản lý.

Ông Nguyễn Lương Thiện - Giám đốc Trung tâm Phân tích và Dịch vụ Khoa học Công nghệ Nông nghiệp, cho biết mấu chốt để xuất khẩu ổn định là duy trì hệ thống đảm bảo chất lượng. Ông dẫn chứng về vấn đề Cadimi trong sầu riêng, khi kim loại nặng có xu hướng dịch chuyển xuống tầng đất sâu, doanh nghiệp lại chỉ lấy mẫu ở tầng mặt để phân tích, dẫn đến kết quả sai. 

Ông Nguyễn Lương Thiện - Giám đốc Trung tâm Phân tích và Dịch vụ Khoa học Công nghệ Nông nghiệp.

"Chúng tôi đã khuyến cáo phải lấy mẫu ở hai tầng, từ 30-60 cm và sâu hơn nữa đến hết vùng rễ", ông Thiện nói.

Một vấn đề nghiêm trọng hơn được ông Thiện chỉ ra, lý giải cho việc "tại sao phân tích của chúng ta không phát hiện mà đối tác lại phát hiện". Ông thẳng thắn: "Vừa rồi khi đi thanh tra, chúng tôi thấy rằng các hệ thống mã số vùng trồng của các đơn vị bị 'trộn' hết, tức là không tuân thủ đúng theo mã số đã đăng ký. Đây là sai sót của phía chúng ta, chứ không thể phản biện với đối tác được".

Lời giải nào cho doanh nghiệp nhỏ và vừa?

Trước bức tranh đó, đại diện nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) bày tỏ băn khoăn lớn nhất: Muốn xuất khẩu nhưng không biết bắt đầu từ đâu khi các chứng nhận quốc tế như GlobalG.A.P., BRC, Halal... quá tốn kém và phức tạp.

Chia sẻ về băn khoăn này, ông Nguyễn Đình Tùng - Tổng Giám đốc Vina T&T Group, Chủ tịch Hội Sản phẩm Nông nghiệp Sạch và Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau Quả Việt Nam - một chuyên gia có nhiều kinh nghiệm và thành công trong lĩnh vực xuất khẩu, đưa ra lời khuyên thực tế: Vấn đề không phải là doanh nghiệp lớn hay nhỏ, mà là "chúng ta đi vào ngách thị trường nào?".

Ông Nguyễn Đình Tùng - Tổng Giám đốc Vina T&T Group.

Ông Tùng phân tích, nếu bán hàng cho người bản địa tại EU, họ sẽ yêu cầu các chứng nhận cao cấp như GlobalG.A.P., SMETA. Chi phí làm các chứng nhận này rất tốn kém, có thể mất hàng trăm triệu đồng cho một mã số vùng trồng mà thời hạn chỉ có một năm. Rất nhiều doanh nghiệp làm xong chứng nhận nhưng chưa kịp bán hàng thì đã hết hạn, gây lãng phí lớn.

Tuy nhiên, theo ông Tùng, cũng tại thị trường EU, nếu doanh nghiệp nhắm đến cộng đồng người châu Á, yêu cầu của họ lại khác. 

"Họ không đòi hỏi GlobalG.A.P. hay Organic. Họ chỉ yêu cầu sản phẩm vượt qua hàng rào kỹ thuật và kiểm dịch của EU, ví dụ như không chứa các chất cấm. Để làm điều này, chúng ta chỉ cần mang sản phẩm đi kiểm nghiệm (test). Khi lô hàng đảm bảo, chúng ta có thể bán cho cộng đồng này", ông Tùng chia sẻ.

Từ đó, ông Tùng khuyên các doanh nghiệp SME nên "liệu cơm gắp mắm". Điều cốt lõi là phải am hiểu thị trường. 

"Hãy tham gia vào các hiệp hội, câu lạc bộ để học hỏi kinh nghiệm từ người đi trước. Hãy tìm con đường đi đơn giản hơn. Sau này, khi làm ăn có lợi nhuận, việc đầu tư để có đủ các chứng chỉ đó không còn là vấn đề lớn nữa", ông Tùng nhấn mạnh.

Phải làm ‘kinh tế nông nghiệp’, không chỉ ‘nông nghiệp’

Ở góc nhìn chiến lược, ông Nguyễn Huỳnh Đạt, Chủ tịch Tập đoàn Vietfood, người có 16 năm làm việc cho Nestlé, nhấn mạnh một thông điệp mạnh mẽ: "Nếu chúng ta chỉ làm nông nghiệp, 100 năm sau chúng ta vẫn nghèo và không bao giờ vượt qua nước ngoài được. Bây giờ, chúng ta phải chuyển mình thành 'kinh tế nông nghiệp'".

Để làm kinh tế nông nghiệp, theo ông Đạt, phải giải quyết được vấn đề gốc rễ. Trong đó, quan trọng nhất là phải thay đổi tư duy "bán thô". Ông Đạt chia sẻ: "Chúng ta phải ép, chiết xuất tại vùng trồng để bán nguyên liệu ở dạng tinh. Thay vì phải mất vài container để chở nguyên liệu thô đi không được bao nhiêu tiền, chúng ta chiết xuất tại chỗ, đóng 500kg vào container, giá trị cao gấp 100 lần".

Ông Nguyễn Huỳnh Đạt, Chủ tịch Tập đoàn Vietfood.

Ông dẫn chứng cách làm của người Nhật: một cây xoài ra cả ngàn trái, họ cắt bỏ, chỉ chừa lại đúng 100 trái xoài chuẩn nhất và chăm sóc cho 100 trái đó. Cách này tiết kiệm được hơn 60% chi phí nhân công và phân bón. "Một trái xoài của họ bán 10 đô la, trong khi chúng ta xuất cả tấn xoài chỉ được 86 đô la".

Cách làm này đòi hỏi phải cơ giới hóa, tự động hóa, áp dụng công nghệ số và AI. Nhưng để làm được điều đó, vùng trồng bắt buộc phải có điện 3 pha, hoặc điện năng lượng tái tạo, điều mà chúng ta đang thiếu. 

Ông Đạt cũng chỉ ra những thất bại cơ bản khác: "Cách làm bao bì của chúng ta hiện nay đang sai hết, hoàn toàn sai. Cấu trúc, thiết kế logo, thông điệp, hình ảnh đều yếu".

Thực tế phũ phàng là Việt Nam chưa chủ động được nguồn cung. Ông Đạt tiết lộ dù có hợp đồng 5 tỷ đô la cho Nga nhưng "đi tìm không đủ xoài để sấy, phải mua của Campuchia". Tương tự, 85% thịt heo đang dùng phải nhập từ Nga, mực nhập từ Hàn Quốc, trong khi chúng ta xuất khẩu hàng triệu tấn cà phê Robusta giá trị thấp thay vì tập trung vào Arabica.

"Vậy các anh chị nghĩ xem, chúng ta sản xuất nông nghiệp để 100 năm sau vẫn làm 'nô dịch' cho nước ngoài, hay chúng ta chịu khó chuyển mình?", ông Đạt đặt câu hỏi.

Để làm được điều này, ông Đạt cho rằng doanh nghiệp bắt buộc phải áp dụng công nghệ, có sản phẩm do chính mình tạo ra, có đăng ký sở hữu trí tuệ, và phải liên kết với nhau.

Liên kết là chìa khóa để ‘ra biển lớn’

Đồng tình với các ý kiến trên, các chuyên gia đều nhấn mạnh đến sức mạnh của sự liên kết. TS Lê Phong Hải khẳng định không doanh nghiệp nào có thể có tất cả mọi thứ. "Nếu mình thiếu kỹ thuật, bảo quản, nhà máy, hay thông tin… Giải pháp chính là sự liên kết".

Ông Nguyễn Đình Tùng cũng đồng tình rằng doanh nghiệp tham gia các câu lạc bộ, hiệp hội không phải để bán hàng, mà là để "học hỏi" và "kết nối", tạo thành một "hệ sinh thái" để đồng hành cùng nhau.

Lời khuyên cuối cùng từ các chuyên gia là các chủ doanh nghiệp phải là người trực tiếp cam kết học hỏi, thay đổi, hoạch định chiến lược và tiếp cận các phương pháp kinh doanh mới, đặc biệt là xu hướng nông sản xanh, để có thể đưa nông sản Việt Nam vươn xa một cách bền vững.