Giá cao nhất trong 70 năm qua, loại cây tưởng sắp bị xóa sổ ở Việt Nam đang đứng top 10 thế giới

Mọi thứ đã chín muồi sau 20 năm gầy dựng niềm tin cho cây ca cao

Trải qua nhiều thăng trầm, cây ca cao từng suýt bị xóa sổ tại Việt Nam, nhưng vẫn lặng lẽ bám rễ và hồi sinh nhờ những con người kiên định với niềm tin rằng ca cao Việt có thể đứng vào hàng ngũ hảo hạng của thế giới.

Suốt 20 năm qua, ông Đặng Tường Khanh và Công ty TNHH Ca Cao Trọng Đức (Đồng Nai) đã bền bỉ gầy dựng vùng nguyên liệu, gìn giữ chuỗi liên kết, mở rộng diện tích trồng và đầu tư chế biến sâu.

Những nỗ lực này không chỉ để sản phẩm ca cao Việt khẳng định chỗ đứng trên thế giới, mà còn để “trồng” lại niềm tin cho một ngành hàng từng bị nghi ngờ, từng bị bỏ quên.

Kiến tạo chuỗi giá trị bền vững cho ca cao Việt Nam

Trong thời gian khá dài, giá ca cao vẫn giữ ở mức 5.000-6.000 đồng/kg. Nhưng tích tắc vài tháng cuối năm 2024, ngành hàng ca cao bước qua ngã rẽ lớn khi giá nguyên liệu tăng lên 12.000 đồng/kg, rồi hiện nay là 16.000 đồng/kg trái tươi, mức cao kỷ lục trong 70 năm qua.

Theo ông, nguyên nhân nào khiến giá ca cao tăng vọt như vậy?

- Hậu dịch Covid-19, biến động thị trường thế giới làm đứt gãy chuỗi cung ứng. Sản lượng ca cao toàn cầu khoảng 3,5 triệu tấn, trong đó, 75% là từ châu Phi. Năm 2024, nguồn cung thiếu hụt quá lớn do biến đổi khí hậu. Cộng thêm ảnh hưởng từ xung đột các nước, nguồn hàng không đủ cung cho các nhà máy.

Giá ca cao tươi tăng vọt, hiện đang lên mức 15.000-16.000 đồng/kg. Ảnh: Nguyên Vỹ

Trong nước đang sở hữu giống ca cao hiếm Trinitario (chiếm 15% sản lượng ca cao toàn cầu) có hương vị mang tính bản địa đặc sắc. Cùng với các giống ca cao khác, Việt Nam trở thành 1 trong những điểm đến hấp dẫn các nhà thu mua hạt ca cao nước ngoài. Nhiều thương hiệu sản xuất chocolate cũng đã mở nhà máy ở Việt Nam, ưu tiên chế biến nguyên liệu tại chỗ để xuất khẩu.

Điều này có đáng lo nếu nhu cầu ca giảm xuống?

- Phải nhìn nhận ca cao như chất gây nghiện. Chocolate có hàm lượng calo cao. Cộng đồng châu Âu sử dụng chocolate hàng ngày để chống chọi với cái lạnh. Vì thế, ca cao không đơn thuần là thực phẩm mà còn là năng lượng.

Thế giới có 3 ngành công nghiệp chính liên quan đến ca cao là thực phẩm, mỹ phẩm và dược phẩm. Với ngành thực phẩm, họ bắt đầu nghĩ tới thay thế dần ca cao.

Nhưng với dược phẩm, mỹ phẩm thì chưa thể thay thế được. Nhu cầu với ca cao vẫn rất lớn.

Các dòng sản phẩm chocolate chế biến từ ca cao. Ảnh: Nguyên Vỹ

Ông có lo ngại đợt tăng giá này khiến nông dân ồ ạt tăng diện tích?

- Muốn mở rộng diện tích, người trồng phải hiểu ca cao là cây công nghiệp, đòi hỏi quy mô lớn, đầu tư dài hạn và kỹ thuật bài bản. Nếu ồ ạt trồng theo phong trào khi giá tăng, không kiểm soát chất lượng, sẽ dẫn đến cung vượt cầu, mất giá trị.

Nông dân thu hoạch ca cao ở huyện Định Quán, Đồng Nai. Ảnh: Nguyên Vỹ

Nhiều nông sản Việt từng lâm cảnh này vì thiếu chiến lược dài hạn. Ca cao là nguyên liệu của chocolate và sản phẩm cao cấp phục vụ “con nhà giàu” với yêu cầu khắt khe, nên càng cần chú trọng kỹ thuật và truy xuất nguồn gốc.

Đây là thời điểm ngành ca cao phải đi đúng con đường riêng: Phát triển quy mô lớn, ứng dụng công nghệ cao, liên kết bền vững và tập trung chế biến sâu để khai thác trọn giá trị trái ca cao thay vì đua nhau mở rộng diện tích một cách thiếu kiểm soát.

Định hình con đường riêng cho ngành ca cao Việt

Cây ca cao từng phát triển rất mạnh ở Việt Nam. Thời hoàng kim, năm 2012 diện tích lên đến 25.700ha. Nhưng do khó cạnh tranh với các loại cây trồng khác, diện tích ca cao liên tục giảm dần khi chỉ còn hơn 3.400ha vào năm 2023, giảm gần 90% diện tích. Ca cao từng đứng trước nguy cơ bị xóa sổ. Ảnh: Nguyên Vỹ

Các chuỗi liên kết của công ty đã hình thành như thế nào?

- Ngay từ đầu, Trọng Đức đã xác định nhà máy phải gắn với vùng nguyên liệu và ngược lại.

Sau 15/9, khi sáp nhập, hợp nhất thành công, tỉnh Lâm Đồng có một trong các ngọn hải đăng cổ xưa nhất Việt Nam

Công ty thành lập các tổ, nhóm nông dân liên kết trồng ca cao, vừa để đảm bảo đầu vào đạt chuẩn, vừa là đầu mối chuyển giao kỹ thuật, và thông thương hàng hóa.

Nông dân được xem là “người cung ứng cấp 1” trong chuỗi liên kết, chịu trách nhiệm chọn lọc trái đạt chuẩn; tổ hợp tác là “cấp 2”, giám sát chất lượng nguyên liệu.

Từ năm 2021, công ty mở rộng vùng trồng lên Tây Nguyên, với dự án đầu tiên 18ha ở xã Pờ Tó (Ia Pa, Gia Lai), nay đạt hơn 40ha.

Hiện công ty sở hữu hơn 700ha ca cao, chiếm khoảng ½ vùng Đông Nam bộ và 1/5 cả nước, thông qua 23 tổ hợp tác với hơn 600 thành viên, được hỗ trợ từ giống, kỹ thuật đến bao tiêu sản phẩm.

Ông Đặng Tường Khanh cùng nông dân ở tỉnh Gia Lai những ngày đầu mở đất trồng ca cao. Ảnh: Nguyên Vỹ

Việc mở rộng vùng trồng lên Tây Nguyên có ý nghĩa ra sao, thưa ông?

- Tại miền Đông, người dân có nhiều cây trồng và mục đích để lựa chọn. Việc phát triển vùng nguyên liệu sẽ không nhanh chóng. Trong khi đất đai ở Tây Nguyên còn rộng, có điều kiện cơ giới hóa, đầu tư bài bản ngay từ đầu.

Và nếu như 3 năm sau, giá ca cao có giảm xuống còn 7.000-8.000 đồng/kg, nông dẫn vẫn sống được. Vì ở nhiều vùng, người dân chủ yếu trồng mía, mì; thu nhập khoảng 40-50 triệu đồng/ha. Trong khi nông dân trồng ca cao ở Đồng Nai kiếm mỗi năm 80 triệu đồng/ha là bình thường.

Việc phát triển ca cao ở Tây Nguyên còn tạo việc làm cho đồng bào dân tộc thiểu số, đào tạo nghề và đưa họ vào chuỗi giá trị, góp phần xóa đói giảm nghèo.

Hiện công ty sở hữu hơn 700ha ca cao, có 23 tổ hợp tác với hơn 600 thành viên. Ảnh: Nguyên Vỹ

Từng có gần 10.000ha, vì sao diện tích ca cao của tỉnh Bến Tre biến mất khỏi bản đồ?

Ngả rẽ của ngành hàng ca cao và cơ hội để nông dân cùng doanh nghiệp phát triển bền vững

Nguồn cung giảm, giá nguyên liệu đầu vào tăng khiến nhiều doanh nghiệp sản xuất bánh kẹo, chocola gặp khó. Công ty Trọng Đức thì sao?

- Công ty có lợi thế đang sở hữu vùng nguyên liệu có thể cung ứng khoảng 500 tấn hạt/năm. Chúng tôi bắt đầu cung cấp cho các nhà máy trong nước. Việc chuyển dịch này có ý nghĩa lớn với Trọng Đức.

Vì lâu nay, các nhà máy sản xuất bánh kẹo và Trọng Đức chưa ngồi lại với nhau. Ngành bánh kẹo Việt Nam nhập khẩu nguyên liệu là nhiều, với khoảng 7.000 tấn bột ca cao mỗi năm. Trọng Đức thì chỉ chế biến được khoảng 20% hạt ca cao, còn lại là xuất hạt thô.

Đặc biệt, khi giá ca cao tăng thì giá sản phẩm cũng tăng lên ở mức phù hợp. Từ đó, chúng tôi có điều kiện ổn định chuỗi liên kết với nông dân của mình. Đây là cơ hội cho ngành sản xuất, chế biến ca cao, trong đó có Trọng Đức.

Được biết, Trọng Đức là đơn vị tiên phong thử nghiệm quy trình sản xuất than sinh học từ vỏ của quả ca cao?

- Mỗi năm, Công ty Trọng Đức thải ra khoảng 5.000 tấn vỏ ca cao tươi. Trước đây, phần lớn được ủ làm phân bón nhưng không sử dụng hết, tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm.

Từ năm 2024, công ty tiên phong chuyển sang sản xuất than sinh học (biochar) bằng công nghệ lò khí hóa không khói, thân thiện môi trường. Than sinh học đạt chuẩn quốc tế, được Trung tâm kiểm định 3 xác nhận.

Dây chuyền công suất lớn đang lắp đặt tại nhà máy Định Quán. Nhiệt lượng từ lò đốt được tận dụng để sấy hạt ca cao, tiết kiệm chi phí. Than biochar sau khi sản xuất có thể bán thương mại hoặc cung cấp lại cho nông dân vùng nguyên liệu, góp phần cải tạo đất, khép kín chuỗi sản xuất và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn theo hướng nông nghiệp xanh.

Sau 20 năm, theo ông công ty đã đạt được những gì?

Các thành viên Câu lạc bộ Ca cao ASEAN cùng Ban điều phối Ca cao Việt Nam tham quan mô hình phát triển ca cao ở Đồng Nai. Ảnh: Nguyên Vỹ

TS. Ramle Kasin, Ban điều phối Ca cao Malaisia (giữa) tìm hiểu về các sản phẩm chế biến ở ca cao Trọng Đức. Ảnh: Nguyên Vỹ

- Chúng tôi đã hình thành được 4 trụ cột chính trong hệ sinh thái của mình: Sản xuất cây giống đạt chuẩn để cung ứng cho các vùng nguyên liệu; hình thành chuỗi liên kết với nông dân; chế biến sâu và phát triển dịch vụ du lịch để hỗ trợ cho trụ cột kia.

Chúng ta tự hào khi Việt Nam là 1 trong những quốc gia sản xuất ca cao với chất lượng là đứng top 10 của thế giới. Ca cao Việt Nam đi sau nhưng có thể về trước ở khu vực Đông Nam Á. Sau những thăng trầm, chúng tôi đã phát triển đến độ chín muồi để tự tin cùng nông dân phát triển mạnh hơn nữa.

Theo Báo Dân Việt